Në Kosovë ka më shumë se 2.000 përmendore dhe statuja të lidhura me luftën e viteve 1998–1999, por autoritetet nuk kanë udhëzime të qarta ligjore për të menaxhuar ndërtimin kaotik të memorialeve.
Prej më shumë se dy vjetësh, memoriali i ngritur në nder të luftëtarëve guerilë në Istog, qytet në perëndim të Kosovës, mbetet i kontestuar. Pllakat janë spërkatur me bojë të kuqe dhe janë shkarravitur me marker të zi, ndërsa emrat e shumë prej të rënëve janë vizatuar sipër.
Debati mbi atë nëse duhet përfshirë emrat e civilëve në përmendoren e dedikuar luftëtarëve të rënë në këtë qytet të vogël, tregon për një problem më të gjerë në Kosovë — ndërtimin masiv të memorialeve të luftës pa një proces të qartë apo të rregulluar.
“Kjo është ilustrim i etjes së dikujt për lavdi, një lavdi të rreme,” thotë Fikret Shatri, ish-luftëtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). “Kjo është keqpërdorim i hapësirës publike në emër të luftës dhe lirisë.” Përmendorja, e vendosur në qendër të qytetit në vitin 2023, përbëhet nga dy shtylla të bardha me emblemën e UÇK-së në majë. Në memorial gjenden dy pllaka me 13 emra më shumë se versioni i mëparshëm — të gjithë civilë, viktima të luftës që kurrë nuk janë regjistruar zyrtarisht si pjesëtarë të UÇK-së.
Disa ish-luftëtarë, mes tyre edhe Shatri, kundërshtuan këtë shtesë dhe mbuluan me bojë të kuqe emrat e atyre për të cilët pretendojnë se nuk kanë marrë pjesë në luftë. Përmendorja ka qëndruar në këtë gjendje për më shumë se dy vjet, duke u bërë simbol i përplasjeve që shoqërojnë shumë memoriale të luftës anembanë Kosovës. Ashtu si në Istog, përmendore dhe statuja të shumta të dedikuara luftës së viteve 1998–1999 janë vendosur në të gjithë Kosovën, duke hapur pyetjen: kush në të vërtetë vendos se cilat statuja ngrihen në hapësirat publike?
Në Kosovë nuk ka rregulla të përgjithshme për ngritjen e përmendoreve. Vendimet zakonisht i marrin shoqatat e veteranëve të luftës. Shumica e memorialeve financohen nga fondet publike, por nuk ka një komision që të vlerësojë nëse memoriali i përshtatet vendit, nëse është i cilësisë së duhur apo nëse personi të cilit i kushtohet është me të vërtetë i denjë për një nderim të tillë.
Agjencia për Menaxhimin e Monumenteve dhe Komplekseve Memoriale të Kosovës nuk është përgjigjur lidhur me atë se çfarë duhet bërë me përmendoren e kontestuar në Istog. Ilir Ferati, kryetari i Istogut, thotë se komuna nuk ka pasur asnjë rol në miratimin e këtij memoriali. “Nuk ka pasur asnjë diskutim në kuvendin komunal për vendosjen e përmendores”, tha ai.
“Kopshti i statujave”
Fushata njëmbëdhjetë javore e NATO-s e bombardimeve i detyroi forcat serbe të tërhiqeshin nga Kosova dhe ndaloi valën e masakrave dhe pastrimeve etnike ndaj shqiptarëve të Kosovës në atë që atëherë ishte krahinë jugore e Serbisë. Edhe pse shumica e të vrarëve gjatë luftës 1998–1999 ishin civilë, shumica e memorialeve të luftës janë të dedikuara luftëtarëve për liri.
Në qendër të Deçanit qëndrojnë pesë statuja të luftëtarëve të rënë të UÇK-së, të cilët në vend konsiderohen heronj të luftës për çlirimin nga pushteti serb. Megjithatë, një nga statujat i është dedikuar një personi që u vra në vitin 2015, më shumë se një dekadë e gjysmë pas përfundimit të luftës. Beg Rizaj humbi jetën në maj të vitit 2015 gjatë një shkëmbimi dyditor të zjarrit midis policisë dhe një grupi të madh shqiptarësh etnikë të armatosur në Kumanovë, në Maqedoninë e Veriut, vend fqinj — ku humbën jetën 22 persona.
Një deklaratë e përbashkët u publikua atëherë nga presidentja e Kosovës, Atifete Jahjaga, dhe kryeministri Isa Mustafa, ku ata dënuan çdo “pjesëmarrje të qytetarëve të Kosovës në incidentet në Maqedoni”. Të tjerët nga ky grup u varrosën në Varrezat e Dëshmorëve në Prishtinë. Pjesëmarrësit që mbijetuan u dënuan më vonë për terrorizëm.
Statuja e Rizajt në Deçan nuk është vendosur nga institucionet e Kosovës, por si një iniciativë e pavarur e ish-bashkëluftëtarëve të tij të UÇK-së.
Në vitin 2018, kryeministri i atëhershëm Ramush Haradinaj mori pjesë në inaugurimin e statujës së Rizajt — gjatë luftës Rizaj ishte nën komandën e tij në këtë rajon të Kosovës. Qeveria e tij gjithashtu ofroi ndihmë financiare për familjet e atyre që ishin përfshirë në incidentin e Kumanovës. Bashkim Ramosaj, kryetar i komunës së Deçanit, konfirmoi se statuja u ngrit nga veteranët e luftës në vitin 2018 dhe se kuvendi lokal nuk kishte asnjë kundërshtim për vendosjen e saj në sheshin e qytetit.
“Ende ekziston fuqia joformale e veteranëve të luftës në vendosjen e memorialeve dhe përcaktimin e kritereve, dhe është e vështirë ta kontestosh këtë”, thotë Nora Ahmetaj, studiuese e drejtësisë tranzicionale. Ky vend i vogël është i përshkuar me gjurmë të së kaluarës së trazuar të Ballkanit, secila prej të cilave bart peshën e kohës së vet.
Bislim Zogaj, ish-drejtor i Agjencisë për Menaxhimin e Monumenteve dhe Komplekseve Memoriale të Kosovës, thotë se ekziston një vakuum ligjor kur bëhet fjalë për vendimmarrjen mbi vendosjen e statujave, gjë që shpesh çon në mungesë kriteresh të qarta.
“Ka raste kur sheshet e qyteteve duken si kopsht me statuja që është e vështirë t’i kontestosh për shkak të ndjeshmërisë së temës së luftës dhe të rënëve”, tha Zogaj. Ai shtoi se ende nuk ka hapësirë të mjaftueshme për memorialet e viktimave civile. “Kosovës i mungon një memorial për fëmijë, i cili ende nuk është realizuar për shkak të mungesës së planifikimit të duhur, ndërsa për një kohë të gjatë ka qenë e lehtë të vendosësh një statujë kudo, pa asnjë plan urbanistik apo rregullore ligjore”, tha ai.
Heronjtë dhe memorialet në vendin e gabuar
Vetëm një memorial, i dedikuar ish-komandantit gueril shqiptar Adem Jashari, u ngrit në qytetin jugor të Kosovës, Prizren, por më vonë u hoq pas reagimit publik lidhur me mungesën e kritereve publike për vendosjen e tij.
Zogaj tha se shumë statuja janë vendosur edhe pas miratimit të ligjit përkatës, dhe se heqja e tyre shpesh është e vështirë. “Kjo shkakton shumë tension dhe zemërim, por puna duhet të bëhet për ta ndalur dhe për të parandaluar që raste të ngjashme të ndodhin përsëri”, tha ai. Në disa raste, memorialet e reja zëvendësojnë ato më të vjetrat, kryesisht nga periudha e Jugosllavisë socialiste. Disa vepra të artit publik që fituan rëndësi gjatë kohës së Jugosllavisë, dikur të festuara si simbole të unitetit dhe përparimit, si memoriali “Vëllazërim-Bashkimi” që nderonte partizanët shqiptarë dhe serbë që luftuan së bashku gjatë Luftës së Dytë Botërore, u hoqën pas luftës në Kosovë.
Arkitekti Arbër Shita tha se nevojitet një kornizë më e saktë ligjore për të përcaktuar se kush vendos cilat statuja ngrihen në hapësirat publike, veçanërisht kur bëhet fjalë për dizajnin, rëndësinë kulturore dhe atë shoqërore. “Shumë statuja dhe memoriale janë ngritur, shpesh në vende të papërshtatshme. Por ka edhe shembuj ku memorialet janë krijuar përmes një procesi shumë të kujdesshëm e profesional”, tha ai. Ndërkohë që historia e afërt dhe lufta janë të pranishme në mënyrë dominuese, pakicat në Kosovë ndihen të nënpërfaqësuara në kulturën dominuese të përkujtimit. Bashkim Ibishi, drejtor i organizatës Advancing Together, me qendër në Prishtinë, e cila avokon për të drejtat e pakicave, tha se kujtesa publike për luftën në Kosovë është ndërtuar rreth shumicës shqiptare, duke i lënë kryesisht jashtë komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian, të cilat gjithashtu u përballën me dhunë para, gjatë dhe pas luftës.
“Mungesa e gjithëpërfshirjes në kulturën e përkujtimit ka kontribuar në thellimin e margjinalizimit dhe stigmatizimit të këtyre grupeve, në fragmentimin shoqëror, në nxitjen e politikave identitare e etnike dhe në dobësimin e aftësisë së shoqërisë për të mësuar nga padrejtësitë e së kaluarës”, tha Ibishi.