Mohimi i vazhdueshëm i Serbisë dhe peizazhi njëanshëm e i politizuar i memorializimit në Kosovë kanë prodhuar një etos thellësisht të ndarë të kujtesës, që legjitimon disa vuajtje ndërsa margjinalizon përvoja të tjera.
Kur u krijua Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ) në vitin 1993, shumëkush shpresonte se kjo do të niste përpjekjet shtetërore në Serbi dhe në vendet e tjera të ish-Jugosllavisë për të rindërtuar kohezionin social dhe për të kontribuar në të vërtetën dhe pajtimin. Tribunali vërtetoi fakte vendimtare, duke ofruar një mundësi për t’u ballafaquar me të kaluarën.
Megjithatë, më shumë se tri dekada pas shpërbërjes së Jugosllavisë, angazhimi i Serbisë në ndjekjen penale të krimeve të luftës, reparacionet, kërkimin e personave të zhdukur dhe hapjen e arkivave ushtarake mbetet i mangët, duke e lënë atë nën barrën e mohimit të krimeve, përfshirë këtu gjenocidin në Bosnjë. Në të kundërt, i gjithë spektri politik në Serbi vazhdon të mohojë çdo keqbërje dhe ndjek një politikë mohimi, duke i paraqitur krimet e luftës si fabrikim perëndimor dhe duke e kornizuar Serbinë si viktimë, ku bombardimet e NATO-s paraqiten si ngjarja përcaktuese e konfliktit të Kosovës të viteve 1998–1999. Pritshmëri të ngjashme shoqëruan fillimin e dialogut Kosovë-Serbi të ndërmjetësuar nga BE-ja, i cili ka prodhuar pak gjëra që adresojnë në mënyrë përmbajtësore trashëgiminë e luftës, e cila i mban të dyja palët peng të një historie të pazgjidhur.
Të penguar nga pesha e së kaluarës së tyre
“Është frika nga përgjegjësia”, tha Nataša Kandić, themeluese dhe drejtoreshë e Fondit për të Drejtën Humanitare me seli në Beograd, i cili dokumenton shkeljet masive të të drejtave të njeriut në mbarë ish-Jugosllavinë gjatë konflikteve të armatosura. “Serbia është politikisht dhe shoqërisht përgjegjëse për krimet në vendet e ish-Jugosllavisë dhe duhet t’i përkushtohet gjetjes së zgjidhjeve për të ardhmen dhe të tregojë ndjeshmëri ndaj viktimave”, shtoi ajo.
Normalizimi i marrëdhënieve mes dy shteteve kërkon trajtimin e krimeve të kaluara dhe të çështjeve të pazgjidhura, por ky qëllim duket ende i largët. “Një politikë e tillë nuk mund të garantojë se ajo që ka ndodhur nuk do të përsëritet”, tha Kandić. Vitin e kaluar, një auditim zbuloi se Ministria e Ndërtimit e Serbisë shpenzoi 217,000 euro për të vendosur murale në disa lokacione me porosinë: “Kur të kthehet ushtria në Kosovë”. Racizmi dhe gjuha e luftës vazhdojnë përkundër më shumë se një dekade dialogu. Në vitin 2019, kryeministrja e atëhershme Ana Brnabić iu referua shqiptarëve të Kosovës si “njerëz të ardhur nga mali”.
Përpjekjet e Kosovës për të ndërtuar narrativën e saj për të kaluarën
Kultura e kahershme e mohimit në Serbi, e rrënjosur në faktorë politikë, shoqërorë dhe institucionalë, vazhdon të formësojë peizazhin memorial të Kosovës, duke prodhuar narrativa të njëanshme dhe një frymë kujtese thellësisht të ndarë, që vërteton vuajtjen e një grupi ndërsa shpërfill atë të tjetrit.
Dubravka Stojanović, historiane dhe profesoreshë në Universitetin e Beogradit, vuri në dukje se Serbia ende nuk është e gatshme të përballet me të kaluarën e saj. “Të pajtohesh me ‘tjetrin’ do të thotë, para së gjithash, të pajtohesh me veten, ta rishqyrtosh në mënyrë kritike përgjegjësinë tënde”, tha ajo. “Kjo është e vetmja mënyrë që shoqëritë tona t’u shpëtojnë kurtheve nacionaliste që na mbajnë të ngrirë për aq shumë kohë.” Në këtë kontekst, Kosova mbetet kryesisht e kufizuar në trajtimin e disa aspekteve të drejtësisë tranzicionale brenda vendit. Qeveritë e ndryshme të Kosovës kanë ndërmarrë një sërë iniciativash, por ato shpesh kanë përfunduar bashkë me mandatin e administratave përkatëse dhe u kanë munguar strukturat gjithëpërfshirëse dhe afatgjata. Strategjia e parë e Kosovës për drejtësinë tranzicionale u miratua në vitin 2024, gati 25 vjet pas përfundimit të luftës. Ekspertët pohojnë se, ndonëse paraqet një hap përpara, strategjia nuk u jep zgjidhje të mjaftueshme problemeve që zvarriten që nga viti 1999.
E kritikuar për qasjen e saj “nga lart-poshtë”, strategjia megjithatë ka krijuar disa mekanizma, siç është Instituti për Hulumtimin e Krimeve të Luftës, i cili synon të vërtetojë faktet mbi krimet e luftës dhe të mbështesë përpjekjet e mundshme ligjore të Kosovës kundër Serbisë, përfshirë pretendimet për gjenocid. Në vitin 2021, kryeministri i Kosovës Albin Kurti u zotua të ringjallte një plan kontrovers për të ngritur një padi për gjenocid kundër Serbisë para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë për luftën e viteve 1998–1999, përkundër paralajmërimeve të ekspertëve se gjasat për sukses ishin të vogla – duke përsëritur pretendime të ngjashme të ish-kryeparlamentarit Kadri Veseli dy vjet më parë. Me themelimin e Muzeut të Gjenocidit, mbështetësit e kësaj nisme në Kosovë argumentojnë se mungesa e një vendimi të gjykatës ndërkombëtare për gjenocidin nuk e mohon ndodhjen e tij, duke synuar kështu formësimin e një kujtese kolektive. Muzeu ndjek një politikë të fragmentuar të memorializimit, e cila, në fakt, ka zëvendësuar ushtrimin e pushtetit politik.
Kompensimi për viktimat, ndonëse i kufizuar, trajton njohjen dhe disa nga nevojat e tyre. Disa elemente të strategjisë i bëjnë thirrje qeverisë të avancojë nismat për dokumentimin e nevojave të viktimave, por mbeten mangësi të mëdha. Presidentja e Kosovës pritet të themelojë një komision për drejtësinë tranzicionale me një mandat trevjeçar, që potencialisht u mundëson të mbijetuarve të dëshmojnë në dëgjime publike. Megjithatë, mbeten shqetësimet lidhur me pavarësinë dhe paanshmërinë e kësaj nisme. Komisioni i raporton drejtpërdrejt Presidentes së Kosovës, gjë që sipas ekspertëve mund ta bëjë këtë mekanizëm të duket tepër politik. Komisioni synon të ruajë kujtesën kolektive, të sigurojë njohjen e viktimave, të ndihmojë në rikthimin e dinjitetit të tyre dhe të nxisë një kulturë solidariteti me ata që u prekën nga konflikti.
Statuti parashikon mbështetje psikosociale dhe logjistike për të mbijetuarit, si dhe dokumentimin e historive të tyre, me vëmendje të veçantë për ata që pësuan dhunë seksuale gjatë luftës. Ai parashikon gjithashtu dëgjime publike ku përfshihen të mbijetuarit dhe kryerësit e krimeve, një shenjë dalluese e komisioneve për të vërtetën dhe pajtimin. Në Kosovë, nisma për themelimin e një komisioni të tillë u ndërmor në vitin 2017 nën ish-presidentin Hashim Thaçi, por ajo dështoi pas arrestimit të tij për krime lufte. Megjithatë, kultura e përkujtimit në Kosovë ka lënë pak hapësirë për viktimat, gratë, të mbijetuarat e dhunës seksuale, pakicat, e madje edhe për lëvizjen e rezistencës paqësore, duke u përqendruar kryesisht në glorifikimin e lëvizjes çlirimtare për qëllime politike. Ngjarjet ose figurat që lidhen me rezistencën paqësore ndërmjet viteve 1988 dhe 1998 rrallëherë përkujtohen, ndërsa vëmendja përqendrohet kryesisht në “betejat e lavdishme” të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) dhe masakrat e kryera nga forcat jugosllave ndaj civilëve shqiptarë.
Për më shumë se dy dekada, partitë kryesore politike të Kosovës — Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), e udhëhequr nga lideri pacifist, i ndjeri Ibrahim Rugova; Partia Demokratike e Kosovës (PDK), e udhëhequr nga ish-figura të UÇK-së; dhe Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) e ish-komandantit të luftës gerile, Ramush Haradinaj — kanë garuar për të formësuar narrativat historike. PDK-ja shpesh ka vënë në pah luftëtarët e UÇK-së karshi lëvizjes paqësore të Rugovës dhe Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK) institucionalisht të lidhura me të, ndërsa Vetëvendosja në mënyrë të ngjashme thekson UÇK-në dhe viktimat civile, duke përforcuar narrativat e ndara etnikisht. Ky rivalitet fraksionist për dominim simbolik ka bërë që PDK-ja, LDK-ja dhe AAK-ja, në shumë komuna, të ndjekin praktika të pavarura të përkujtimit. Si rezultat, në zona shumë të kufizuara, janë ngritur monumente për të nderuar luftëtarët e UÇK-së, figurat e FARK-ut ose Ibrahim Rugovën, duke pasqyruar natyrën e fragmentuar dhe tepër të politizuar të peizazhit të kujtesës në Kosovë.
Profesoresha e së drejtës dhe studiuesja e drejtësisë tranzicionale, Gjylbehare Murati, vuri në dyshim prioritizimin e një lëvizjeje ndaj një tjetre. “Politikat e përkujtimit i japin përparësi heroizmit të një lëvizjeje ndaj një tjetre, ndërsa aktorët politikë përpiqen t’i përvetësojnë këto narrativa për interesat e tyre”, tha ajo. “Kjo krijon polarizim, duke e vështirësuar ndërtimin e një kujtese të përbashkët. Kosova ka nevojë për një qasje më neutrale, e cila njeh diversitetin e kontributeve dhe krijon hapësirë për diskutim mbi dilemat historike dhe tabutë”, shtoi ajo.
Përballja e Kosovës me kujtesën është shumëplanëshe, e kontestuar dhe shpesh rezistente ndaj nuancave. Shumë histori dhe përvoja mbeten në margjinat e debatit publik. Përmes këtyre artikujve, ne synojmë të nxjerrim në dritë disa nga këto realitete të anashkaluara: ndërtimin kaotik të monumenteve, pranimin e brishtë të temës së dhunës seksuale gjatë luftës dhe mënyrat e fragmentuara se si shoqëria kujton. Në këtë drejtim, vlerësoj mbështetjen e Fondacionit “Heinrich Böll” për të nxitur diskutime më gjithëpërfshirëse mbi këto tema, qoftë edhe përmes kontributeve modeste, por domethënëse.
