Kosova po përjeton një proces të ndërlikuar, duke kaluar nga përkujtimi i ndarë i së kaluarës drejt një dialogu që tejkalon narrativat e thjeshtuara.
Jo larg shtëpisë së Agron Limanit në fshatin Krusha e Madhe të Prizrenit, ndodhet një memorial për viktimat, ku gjysma e varreve mbetet e zbrazët.
Atje, më 26 mars 1999, gjatë masakrës në të cilën forcat serbe vranë 116 civilë, ai humbi babanë, vëllanë dhe dy kushërinj. Trupat e vëllait të tij u gjetën më vonë, por babai dhe të tjerët ende figurojnë të zhdukur. Limani, i angazhuar për vite me familjet e të zhdukurve, gjithashtu ka bërë përpjekje që para Kuvendit të Kosovës të vendoset një pllakë e vogël që përkujton më shumë se 1.500 persona që ende figurojnë të zhdukur që nga lufta në Kosovë në vitet 1998–1999.
“Si të zhdukur, ata janë regjistruar vetëm në një listë dhe përfaqësojnë vetëm një pjesë të së vërtetës”, tha Limani.
Edhe familja e Jasmina Jovanović-it nga Shtërpca, ashtu si Limani, mban varrin e zbrazët të babait të saj, Paun, i cili u zhduk në shtator 1999, tre muaj pas përfundimit zyrtar të luftës. Megjithatë, emri i tij është i gdhendur dhjetëra kilometra larg, në një obelisk për personat e zhdukur në Graçanicë.
“Narrativa që mbështet ndarjen favorizohet, dhe kam frikë se do të thellohet edhe më tej”, tha Jovanović.
Megjithatë, kërkimi i personave të zhdukur mbetet një nga çështjet e rralla që mund t’i kapërcejnë ndarjet etnike, pasi familjet në komunitete të ndryshme ndajnë të njëjtën dhimbje të papërballuar. Historitë personale të luftës nga shqiptarë dhe serbë ofrojnë perspektiva njerëzore të nuancuara, por dëgjimi vetëm i këtyre narrativave tregon një realitet të pamjaftueshëm për të shëruar traumën, ruajtur historinë ose nxitur dialogun e nevojshëm për të hequr barrën e së kaluarës.
Nataša Božilović, zëvendësdrejtuese e Qendrës Burimore për Personat e Zhdukur, një organizatë joqeveritare që bashkon familjet e personave të zhdukur nga të gjitha komunitetet etnike në Kosovë, tha se është e mundur të tejkalohen narrativat aktuale.
“Nëse përkujtimet ndërtohen mbi zërat e familjeve të viktimave, ato mund të bëhen vende që i bashkojnë njerëzit”, tha ajo.
“Veprimet e përbashkëta të përkujtimit mund ngadalë të shkatërrojnë murin që na ndan”, shtoi Božilović.
Megjithatë, në të gjithë Kosovën, shqiptarët dhe serbët ruajnë kujtime kolektive të luftës që e përjashtojnë tjetrin.
Në Osojan, një fshat i banuar nga serbët në komunën perëndimore të Istogut, memoriali për viktimat e vrara gjatë dhe pas luftës ndodhet pranë kishës; disa prej tyre nuk janë nga vetë fshati, por nga zonat përreth. Serbët në këtë zonë e shohin veten si të kenë paguar gjithashtu një çmim, një realitet që ata besojnë se ana tjetër duhet ta njohë. Prifti Dalibor Kojić shpjegoi se vendi u zgjodh si “vendi më i përshtatshëm i përkujtimit për ata që e dinë dhe e ndjejnë atë”. Në të njëjtën kohë, ai pranoi se nuk mund të artikulonte se si do të mund të kapërcehej hendeku i vazhdueshëm në përkujtimin e ndarë. Fushata ajrore e NATO-s, që zgjati 78 ditë në vitin 1999, është gjithashtu e gdhendur në këtë kulturë ndarjeje. Shqiptarët e shohin atë si një akt shpëtimi, ndërsa serbët si një akt agresioni.
Në vitin 2021, pas kritikave nga shoqëria civile, komuna e Podujevës bëri ndryshime në memorialin për 44 pasagjerët e autobusit të vrarë në sulmin ajror të NATO-s më 1 maj 1999, duke rikthyer emrat e 13 viktimave serbe që më herët nuk figuronin. Ky memorial është një nga të paktët që nderon viktimat nga të dyja palët. Gjithashtu, në shumicën e muzeve, artefaktet e mbledhura gjatë katër dekadave të fundit injorojnë vuajtjet e pakicave etnike, përveç në ekspozitat që kryesisht organizon shoqëria civile.
Rrënjët e përçarjes
Këto ndarje janë thellësisht të rrënjosura në më shumë se tridhjetë vjet armiqësi midis shqiptarëve dhe serbëve.
Heqja e autonomisë së Kosovës si krahinë e Jugosllavisë në vitin 1989 shënoi një pikë kthese vendimtare që nxiti rezistencën politike, thelloi tensionet ndëretnike dhe vendosi bazat për konfliktin e armatosur të viteve 1990. Në dekadën pasuese, regjimi i Slobodan Milošević-it forcoi më tej represionin, çoi Kosovën në konflikt dhe hapi rrugën për shfaqjen e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Kjo kulmoi gjatë luftës në Kosovë 1998–1999, kur në mars të vitit 1999 u zhvilluan sulmet ajrore të NATO-s me qëllim ndalimin e mizorive dhe fushatës së pastrimit etnik të kryer nga forcat serbe kundër shqiptarëve të Kosovës gjatë luftës së tyre kundër kryengritësve guerilë të UÇK-së.
Lufta e Kosovës rezultoi në vdekjen e më shumë se 13.500 njerëzve.
Trashëgimia e luftës në Kosovë, ashtu si në shtetet e tjera të ish-Jugosllavisë, vazhdon të formojë praktikat kontestuese të përkujtimit dhe të narrativës historike. Më shumë se dy dekada e gjysmë pas konfliktit, vazhdon të ekzistojë një kulturë e fragmentuar dhe e polarizuar e kujtesës, që reflekton perspektiva të kundërta etnopolitike. Nismat që synojnë të tejkalojnë narrativat reduktive dhe të kultivojnë një kuptim më të nuancuar dhe gjithëpërfshirës të së kaluarës deri tani kanë pasur sukses të kufizuar. Pothuajse të gjitha hapësirat publike dominohen nga memoriale të dedikuara të kaluarës së një etnie të vetme, me vetëm disa monumente të mbetura të Luftës së Dytë Botërore, që përkujtojnë luftën e përbashkët të grupeve të ndryshme etnike të Jugosllavisë, duke qëndruar si përjashtime. Disa monumente lufte në Kosovë karakterizohen nga gjuhë urrejtjeje dhe të dhëna të pasakta, duke reflektuar kryesisht perspektiva mono-nacionale mbi ngjarjet që përkujtojnë, ndërsa vetëm një numër i vogël i tyre njeh vuajtjet e komuniteteve të tjera etnike. Proceset e vendosjes dhe njohjes së së vërtetës mbeten kryesisht të paprovuar, duke reflektuar sfidat e vazhdueshme në përballimin e realiteteve historike.
Përpjekja për ndryshim
Duke kombinuar kujtesën dhe dialogun, ekspertët dhe ndërtuesit e paqes besojnë se kjo mundëson që grupet etnike kundërshtare të përballen me të kaluarën dhe të synojnë pajtimin me empati dhe respekt. Aleksandar Vojvoda nga organizata Pro Peace në Beograd, një organizatë ndërkombëtare që punon për transformimin e konflikteve, theksoi se kultura e përkujtimit vazhdon të mbetet e fragmentuar dhe e formuar nga narrativat etno-nacionale. “Ajo i jep përparësi rolit të viktimës dhe i mban të heshtura faktet e pakëndshme”, tha ai.
“Ky fokusim selektiv”, paralajmëroi Vojvoda, “rrezikon t’i thellojë ndarjet etnike”, në vend që të nxisë përkushtim ndaj drejtësisë dhe pajtimit.
“Promovimi i një historie gjithëpërfshirëse duhet të fillojë me krijimin e hapësirave të sigurta për dialog me perspektiva të ndryshme — duke kaluar nga përkujtimi që përjashton të tjerët te përkujtimi që përfshin të tjerët”, shtoi ai. Ndarjet etnike e pengojnë dialogun, ndërsa përçarjet brenda komuniteteve kërkojnë perspektiva më të gjera morale, që ende janë të kufizuara nga konflikte të kaluara.
Jasna Dragović-Soso, profesoreshë vizituese në Njësinë e Kërkimeve për Evropën Juglindore në Shkollën e Ekonomisë dhe Shkencave Politike të Londrës (LSE), vuri në dukje se interpretimet e historisë, veçanërisht të shkaqeve të luftërave, padyshim do të ndryshojnë, por megjithatë duhet të ketë pajtim mbi faktet bazike.
“Faktet e përbashkëta nuk do të thonë edhe të vërtetat e përbashkëta, por ato përbëjnë bazën për dialogun. Kjo gjithashtu nënkupton pajtim mbi atë çfarë është e pasaktë — dhe kjo ndoshta është edhe më e vështirë”, theksoi ajo. Në këtë proces, dëshmitë e viktimave dhe të dëshmitarëve janë thelbësore për vërtetimin e fakteve, për thellimin e kuptimit historik dhe për sfidimin e pikëpamjeve homogenizuese dhe esencialiste mbi komunitetet e tjera etnike.
Dragović-Soso shtoi se është i nevojshëm një proces që lejon “rihumanizimin” e “të tjerëve”. “Kjo gjithashtu do të thotë pranimin e disa heshtjeve si pjesë e procesit, nëse disa tema janë ende shumë të vështira dhe të dhimbshme për t’u trajtuar, dhe përqendrimin tek ato fusha ku është më e lehtë të arrihet konsensus.”
Nora Ahmetaj, hulumtuese për drejtësinë tranzicionale, thotë se politika dhe indoktrinimi nacionalist mbajnë shqiptarët dhe serbët në Kosovë duke besuar në narrativa që u konvenojnë. “Të gjithë e shohin veten si viktimat më të mëdha të luftës”, tha Ahmetaj.
“Për të kapërcyer barrën e së kaluarës, Kosova ka nevojë për një kulturë të përbashkët të kujtesës, të bazuar në reflektim kritik mbi përkujtimet dhe një program mësimor të historisë më gjithëpërfshirës, të bazuar në fakte”, shtoi ajo. Thyerja e narrativave të ngurtësuara dhe promovimi i dialogut ndërkulturor varen nga vullneti politik, veçanërisht nga gatishmëria për t’u përballur me gabimet e së kaluarës.
“Të gjitha palët mund të dalin jashtë kornizës së narrativave të thjeshtuara që ndajnë, përmes proceseve gjithëpërfshirëse që vendosin në qendër kujtimin e viktimave dhe theksojnë përgjegjësinë historike”, tha Vojvoda. Kosova do të vazhdojë të përballet me një zgjedhje: të vazhdojë të krijojë memoriale të fragmentuara ose të ndërtojë një kulturë të kujtesës të bazuar në empati, përfshirje dhe të vërtetë. Historitë e mbledhura këtu përbëjnë vetëm fillimin e një hulumtimi më të gjerë mbi mënyrën se si mund të ruhet kujtesa. Në muajt e ardhshëm, tekstet e kësaj serie do të analizojnë politikat, praktikat dhe forcat shoqërore që mund të çojnë ruajtjen e kujtesës përtej ritualit të thjeshtë, drejt reflektimit dhe ndryshimit të vërtetë.