Jeta në komunitetin serb gjatë viteve të fundit është bërë e trishtueshme dhe në dukje e pashpresë. Të rinjtë largohen pasi përfundojnë shkollën e mesme, familje të tëra shpërngulen në heshtje, ndërsa Lista Serbe zhvillon luftë kundër atyre që pretendon se i përfaqëson, një popullsi që po zvogëlohet vazhdimisht.
Ky vit, të paktën sa i përket Kosovës, është vit zgjedhor. Për komunitetin serb në Kosovë, ky vit është gjithashtu një vit i iluzionit të zgjedhjes dhe i iluzionit të pasigurisë.
Shumica e banorëve të zonave me shumicë serbe do të thonë se gjendja nuk është e mirë, se prej kohësh nuk ka qenë kaq keq dhe se po e shqyrtojnë largimin nga Kosova. Shumë prej tyre tashmë kanë, ose po investojnë, në një shtëpi apo banesë në Serbi. Për disa, këto prona janë një opsion “për çdo rast”; për të tjerët, janë pjesë e një plani pothuajse të sigurt për t’u larguar. Ka edhe nga ata që janë sistemuar shumë mirë dhe për të cilët jeta ndoshta nuk ka qenë kurrë më e mirë se tani. Dhe pastaj janë ata që thjesht janë aty; qëndrojnë sepse nuk kanë ku të shkojnë dhe sepse nuk duan të largohen.
Këtë vit zgjedhjet janë radhitur njëra pas tjetrës, parlamentare në shkurt, lokale në tetor dhe zgjedhje të jashtëzakonshme parlamentare në dhjetor, jeta në komunitetet serbe është më e përballueshme. Në Kosovën Lindore, përditshmëria dallon nga rajonet e tjera. Për Anamoravën e Kosovës flitet pak dhe dihet pak, ndoshta sepse nuk është ekonomikisht tërheqëse dhe sepse tensionet ndëretnike janë relativisht të rralla krahasuar me disa pjesë të tjera të Kosovës. Në tregje dëgjohen si gjuha shqipe ashtu edhe ajo serbe, dhe ka prodhues të mirë të perimeve, frutave, djathit, madje edhe të punimeve artizanale, por blerësit janë gjithnjë e më të paktë. E njëjta gjë vlen edhe për kafenetë: dëgjohen të dyja gjuhët, ushqimi është shpesh shtëpiak, i shijshëm dhe i lirë.
Edhe pse vitin e kaluar u vendos ndalimi i përdorimit të çdo valute tjetër përveç euros, tregtia vazhdon të zhvillohet edhe me dinarit serb. Megjithatë, dinari është bërë shumë më i vështirë për t’u siguruar, pasi të gjitha institucionet dhe bankat serbe që kishin mbetur janë zhvendosur jashtë Kosovës. Të gjithë ata që marrin pensione, paga, shtesa për fëmijë apo ndihmë sociale, duhet të udhëtojnë deri te banka, posta apo bankomati më i afërt për t’i marrë ato. Serbia ka vendosur kioska dhe bankomate pranë pikave kufitare, por edhe deri atje duhet arritur. Më së vështiri e kanë ata që jetojnë larg kufirit me Serbinë. Udhëtimi deri te bankomati shpesh u kushton një pjesë të konsiderueshme të të ardhurave, veçanërisht nëse nuk kanë veturë.
Shumë prej këtyre njerëzve janë të moshuar dhe duhet të paguajnë dikë për t’i çuar deri te bankomati. Shpesh i çojnë të afërmit ose miqtë, të cilët fitojnë ndonjë euro shtesë duke i transportuar të moshuarit deri te kufiri dhe prapa. Kjo ndodh çdo muaj, sepse me ato pak para që marrin, shumë prej tyre mezi mbulojnë shpenzimet e shërbimeve, ushqimit, barnave dhe vizitave mjekësore. Edhe mjekët shpesh nuk janë në vendbanimet e tyre, prandaj edhe transporti për kujdes shëndetësor duhet paguar. Kështu, ata mbijetojnë nga muaji në muaj, me shpresën se nuk do të ndodhë ndonjë aksident i madh, sëmundje apo fatkeqësi natyrore, sepse kjo do të kushtonte edhe më shumë.
Pastaj vjen një vit i mbushur me zgjedhje. Fjala izbori në serbisht nënkupton njëkohësisht procesin zgjedhor dhe vetë zgjedhjen. Për shumicën e serbëve në Kosovë, megjithatë, nuk ka zgjedhje, madje as kur bëhet fjalë për zgjedhje.
Që nga shfaqja e Listës Serbe, sistemi në zonat me shumicë serbe është ndërtuar në atë mënyrë që pushteti dhe kontrolli të mos humbasin në asnjë rrethanë, pavarësisht nëse kjo dëmton apo jo popullin. Tradicionalisht, në zgjedhjet lokale fiton Lista Serbe, pa marrë parasysh kush janë kundërshtarët, si duket fushata, çfarë kanë bërë apo nuk kanë bërë, apo çfarë dëmi kanë shkaktuar në periudhën e mëparshme.
Vendimet se kush do të jetë kandidat për kryetar komune apo për kuvend komunal merren në selinë qendrore të partisë, e cila disa vite më parë u zhvendos në Kopaonik në Serbi, në rezidencën e Milan Radoičić[1]. Kur dikush pranon, me dëshirë ose nën presion, të jetë kandidat për kryetar komune, ai person praktikisht bëhet kryetar komune, duke fituar në raundin e parë me një diferencë bindëse. Disa prej tyre marrin edhe një pozitë shtesë në një komunë paralele që funksionon sipas sistemit serb.
Këtë vit ndodhi një përjashtim në një komunë, Viti, ku dy kandidatë serbë kaluan në raundin e dytë. Lista Serbe e zgjidhi këtë shpejt dhe me efikasitet. U arrit një lloj marrëveshjeje, ndoshta edhe përmes shantazhit, me kandidatin kundërshtar, i cili shpejt iu bashkua Listës Serbe dhe, në këmbim, mori një pozitë udhëheqëse në strukturat paralele. Edhe këtë herë, Lista Serbe fitoi zgjedhjet në të gjitha dhjetë komunat me shumicë serbe, duke riafirmuar dominimin e saj përmes kontrollit, manipulimit dhe keqpërdorimit të mjeteve të ndryshme, si dhe duke përforcuar iluzionin e zgjedhjes dhe pasigurisë.
Para zgjedhjeve, votuesve u premtohen vende pune, ndihmë sociale, apo mbështetje financiare dhe materiale, si materiale ndërtimi ose makineri bujqësore. Premtimet parazgjedhore nuk përfshijnë përmirësimin e hapësirave publike, shërbimeve, sigurisë, shëndetësisë apo mirëqenies sociale. Nuk ka nevojë as të përmenden menaxhimi i mbeturinave, deponitë ilegale, hapësirat e gjelbra, zgjidhjet afatgjata për qentë endacakë, përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike, mbështetja për fermerët gjatë thatësirave, zhvillimi i bujqësisë organike apo burimeve të ripërtëritshme të energjisë. Të gjitha këto janë bërë të parëndësishme, nëse ndonjëherë kanë pasur ndonjë rëndësi.
Votuesit e bindur kanë gjithashtu mundësi të avancojnë në bindjen e tyre. Votuesit e zakonshëm shpesh ndajnë një pagë mes disa personave, përmes listave të caktuara dhe strukturave paralele serbe. Ata nuk janë vetëm votues; ndonjëherë duhet të shkojnë në punë, e ndonjëherë në “udhëtime pune”. Më parë këto udhëtime nënkuptonin pjesëmarrje në tubime në mbështetje të partisë, liderëve të saj apo përfaqësuesve nga Serbia. Muajt e fundit, shumë prej tyre janë dërguar në Beograd, në të ashtuquajturin “Ćaciland”[2]. Sipas raportimeve, disa madje kanë ecur në këmbë nga Kosova deri në Beograd apo Novi Sad, mbi 300 kilometra, për të dëshmuar besnikëri dhe përkushtim ndaj Aleksandar Vučić. Çdo aktivitet shtesë shoqërohet me një pagesë ditore shtesë, por pjesëmarrja garanton ruajtjen e vendit të punës, ose një pjese të saj.
Banorët e pabindur përjetojnë realitete krejtësisht të tjera. Ata që kanë guxuar të shprehin publikisht mospajtimin me “politikat” e Listës Serbe nuk kanë kaluar mirë. Bashkimi me opsione të tjera politike serbe apo iniciativa qytetare nuk falet. Të gjithë ata që dihet se nuk e mbështesin Listën Serbe dhe që marrin ndihmë sociale apo punojnë në institucionet serbe, humbasin të gjitha të ardhurat. Ndihma sociale ndërpritet. Aktivistët politikë përballen me linçim publik, kërcënime, shantazh dhe madje edhe vjedhje identiteti përmes rrjeteve sociale dhe deklaratave të rreme. Pasojat janë edhe më të rënda për ata që kanë biznese, restorante, kafene, shërbime interneti apo pompa karburanti. Votuesve të bindur u ndalohet të blejnë, të pinë kafe, të hanë apo të përdorin shërbimet e tyre.
Përveç kësaj, serbët e Kosovës që tashmë janë larguar nga Kosova kthehen për zgjedhjet lokale për të votuar dhe për të vendosur se kush do t’i përfaqësojë banorët. Për ta, zgjedhjet lokale ngjajnë me një fitore në llotari: u mbulohen shpenzimet e udhëtimit, vizitojnë vendlindjen, miqtë dhe familjarët, dhe marrin një pagesë ditore, e cila shpesh shpenzohet për mallra të lira dhe të dobëta në dyqanet “Gjithçka për 1 euro”, para se të kthehen në shtëpitë e tyre diku në Serbi.
Së shpejti do të ketë edhe një palë zgjedhje parlamentare, në të cilat komuniteti serb do të zgjedhë sërish kryesisht përfaqësues nga Lista Serbe. Këta përfaqësues më pas, si shprehje e “patriotizmit serb”, do ta bojkotojnë kuvendin dhe nuk do të shkojnë në punë. Ata do të paraqiten një herë në gjashtë muaj për të siguruar vendet e tyre shumë mirë të paguara të mos-punës. Prej vitesh nuk flasin publikisht, nuk kanë qëndrime për tema të rëndësishme dhe nuk angazhohen për interesat e qytetarëve që supozohet se i përfaqësojnë. Ata që votojnë për ta, me shumë gjasë nuk e dinë se pagat e tyre janë dhjetë herë më të larta se pensionet dhe ndihmat sociale të vetë votuesve, për të mos bërë asgjë dhe shpesh duke shkaktuar edhe më shumë dëm.
I gjithë ky sistem, i mbajtur gjallë nga “të bindurit”, ka çuar në një rënie të thellë morale dhe të vlerave brenda komunitetit serb. Të rinjtë që mbeten shohin shembuj që tregojnë se është e mundur të “fitosh” pa punuar dhe se puna e ndershme nuk shpërblehet. Integriteti dhe mendimi kritik nuk përshtaten në këtë sistem. Pothuajse nuk ka familje ku dikush të mos jetë i përfshirë në një formë, gjë që shpesh i vendos familjet në situata të vështira dhe të komprometuara. Prandaj shumë kanë ikur “për bukën e gojës”. Etërit punojnë në ndërtimtari në Serbi, Kroaci apo Gjermani, duke kursyer para për një jetë më të qetë diku tjetër.
“Diku tjetër” shpesh nuk është Serbia, sepse Serbia nuk i do vërtet serbët e Kosovës. Në Serbi, ata shihen si qytetarë të dorës së tretë dhe shpesh quhen “Šiptari”[3] nga bashkëkombësit e tyre. Kosova “dashurohet” në Serbi në mënyrë shumë selektive: lavdërohen kishat, manastiret dhe historia, ndërsa njerëzit nënvlerësohen dhe çdo mundësi bashkëjetese sabotohet. Vizitat e organizuara në manastire dhe kisha sjellin në Kosovë besimtarë të rinj ortodoksë dhe nacionalistë të Serbisë së Madhe nga Mali i Zi, Serbia dhe Republika Srpska, njerëz që shpesh kanë pak lidhje me krishterimin. Të entuziazmuar nga përballja me pjesën mitologjike të identitetit të tyre, ata shpesh e shfryjnë zellin nacionalist mbi nikoqirët e tyre, përmes thirrjeve, këngëve dhe kërcënimeve, duke lënë pas një kujtesë të hidhur për atë që ka qenë dhe për atë që mund të përsëritet.
Në të vërtetë, të jetosh në një komunitet serb gjatë viteve të fundit është bërë e trishtueshme dhe në dukje e pa shpresë. Të rinjtë largohen pas përfundimit të shkollës së mesme, familje të tëra shpërngulen në heshtje, ndërsa Lista Serbe lufton kundër atyre që pretendon se i përfaqëson, një komunitet që po tkurret gjithnjë e më shumë. Dezintegrimi i brendshëm i komunitetit përforcohet nga vizioni gjithnjë e më i qartë i forcës kryesore parlamentare në Kosovë, ndërkohë që Serbia ankohet me zë të lartë për shpërnguljen e serbëve, një proces në të cilin vetë ajo kontribuon me vetëdije.
Edhe pse zgjedhjet e jashtëzakonshme parlamentare janë paraparë për fundin e dhjetorit, ekziston mundësia që zgjedhje të reja të mbahen sërish në pranverën e ardhshme. Kjo me gjasë nuk do të ketë ndonjë rëndësi vendimtare për jetën në komunitetet serbe, edhe pse mund të ketë. Një qeveri e re mund të vendosë prioritete të reja dhe t’u qëndrojë atyre, të mos i nënshtrohet tundimit të populizmit, të respektojë diasporën, por njëkohësisht të zhvillojë ekonominë lokale sipas nevojave të të gjithë qytetarëve që jetojnë këtu, dhe të fillojë seriozisht të merret me problemet shoqërore dhe mjedisore që i prekin të gjithë njësoj, veçanërisht brezat e ardhshëm.
Sidoqoftë, në tregje do të vazhdojnë të shesin si serbët ashtu edhe shqiptarët, do të blejnë nga njëri-tjetri dhe nga të tjerë, derisa të gjithë ne së bashku do të jemi gjithnjë e më pak.
[1] Milan Radojičić – ish-nënkryetar i Listës Serbe, i cili ka marrë përgjegjësinë për sulmin terrorist në veri të Kosovës, të njohur si “Banjska”. Radojičić është lider joformal i Listës Serbe, pronar i kompanive ndërtimore në Serbi dhe në Republikën Srpska, si dhe bashkëpunëtor i afërt i Aleksandar Vučićit.
[2] Ćacilend – kamp ilegal i vendosur përpara Kuvendit të Serbisë si reagim ndaj protestave dhe bllokadave të studentëve. Në të qëndrojnë persona me biografi të dyshimta, nga struktura kriminale, si dhe individë që paguhen për të qëndruar aty gjatë ditës.
[3] Šiptari – term pezhorativ për shqiptarët e Kosovës, i përdorur gjerësisht në diskursin nacionalist ndër serbë.